امام علی (ع)

خدایا

سومریان و زبان التصاقی

ابل از كوچ ارياييان به ايران سكنه بومي ايران كه بنا به نوشته مورخان و دانشمندان آنها نيز حدود 5000 سال ق.م.  از آسياي ميانه به اين سو آمده اند حكومت هاي مقتدر و تمدن هاي درخشاني را بنا نهاده اند كه با گذشت زمان آثار بيشماري از اين تمدن ها از دل خاك در سرزمين ايران بيرون مي ايد.

سومريان، ايلاميان ، لولوبيها، كوتي ها، اورارتوها و مانناها قبل از تشكيل حكومت هخامنشي به مدت حدود 4500 سال در ايران حكم مي راندند كه زبان همه اين ها التصاقي يا اورال-التايي بوده و اين زبان ها هيچگونه قرابت و نزديكي با زبان اريا يي هايي كه بعدا(600 تا 900 ق.م.) به اين سرزمين سرازير شدند ندارند ولي از نظر ساختاري با زباني كه بعدا واز قرن ششم ميلادي توركي ناميده شد هم ريشه مي باشند. دوتمدن مشهور ديگر نيز كه بابلي و آشوري ها باشند از دسته زبان هاي سامي(عربي و عبري امروزه) تشكيل شده اند. اين واقعيت نظر مورخين و زبان شناسان مشهور دنيا چون ويل دورانت، ديكانوف، ژ.اوپر، فريتز هومل، توفيق حاجي يف و بسياري ديگر در مورد زبان هاي غير آريايي و قديمي ايرانيان است.

 ژ.اوپر(1825- 1905 .م.) نخستين دانشمندي بود كه قرابت بين زبان هاي خانواده اورال - آلتايي وسومري را پيش كشيد. بعد از او فريتز هومل( 1854-1936) سومر شناس آلماني ابتدا زبان سومري را از زبانهاي آلتايي شمرد ودر 1884 پيشتر رفته و با برابر نهادن واژه هاي سومري و توركي و توضيح حدود 350 واژه سومري به كمك واژه هاي زبان توركي بر ارتباط زبان سومري و زبان هاي توركي تاكيد كرد. وي از مطالعات خود به اين نتيجه رسيد كه: شاخه اي از اجداد باستاني اقوام تورك حدود سال هاس 5000 سال قبل از ميلاد از وطن خود واقع در اسياي مركزي حركت كرده و به آسياي مقدم امده  سومرها را پديد آورده اند. آثار بازمانده از زبان سومري نشان ميدهند كه زبان توركي در آن اعصار چگونه بوده اند.(1)

ز- يامپولسكي هم بر بومي بودن اقوام تورك زبان در آذربايجان تاكيد دارد و با ارائه اسناد و مدارك حضور طوائف تورك را در سده 14 قبل از ميلاد در اطراف اروميه اثبات مي نمايد:

به نوشته او (ز- يامپولسكي) آنها را( توركان را) در منابع آشوري توروك ناميده اند. در سنگ نوشته هاي ميخي اورارتويي هم شخن از ايالتي در اراضي آذربايجان رفته است كه قومي به نام توريخي ، در اوايل هزاره اول ق.م در انها زندگي كرده اند. همين مولف براساس منابع يوناني سخن از مسكون بودن آذربايجان در سده 5 ق.م با ايركي ها رانده است. وي از طريق تحليل فقه اللغه اي به اين نتيجه رسيده است كه منظور از تورك ها و توريخي ها و ايركي ها همان توركان هستند. (2)

ويل دورانت نيز در مورد زبان سومري ها مي گويد:

سومريان شايد از آسياي ميانه يا قفقاز يا ارمنيه برخاسته به جنوب بين النهرين،همراه دو رود دجله و فرات آمده اند. چنين است اسنادي كه از از قديمي ترين فرهنگ آنان در كشور ديده مي شود.... نيز ممكن است از اين حد هم فراتر برويم و بگوييم كه سومريان اصل مغولي داشته اند، چه در زبان ايشان بسيار لغات است كه به كلمات مغولي شباهت دارد.( زبان مغولي نيز مانند زبان توركي و فنلاندي  و مجاري و كره اي و منچوري از دسته زبان هاي التصاقي است)  (3)

حين پيرنيا نيز در مورد اورال-آلتايي بودن زبان سومري ها مي گويد: زبان سومري ها به زبان هاي توراني التايي و يا اورال آلتايي نزديك است.(4)

1-    آذربايجان در سير تاريخ ايران ،رحيم رئيس نيا،جلد2ص 869

2-    آذربايجان در سير تاريخ ايران ،رحيم رئيس نيا،جلد2ص 876

3-    تاريخ تمدن ويل دورانت، جلد1 ص 144

4-    آذربايجان در سير تاريخ ايران ،رحيم رئيس نيا،جلد2ص 870

ساز(ساز عاشيقي- قوپوز) – آذربايجان

سازي كه امروزه در دست عاشيق هاي آذربايجان ديده مي شود «ساز» نام دارد و به ساز عاشيقي نيز معروف است. اجداد عاشيق هاي كنوني در قديم اوزان ناميده شده اند و سازهاي آنها قوپوز يا چگور نام داشته است و معلوم نيست كه آيا قوپوز ، چگور و ساز يكي بوده اند يا نه . ظاهراً با تغيير نام اوزان به عاشيق نام قوپوز و چگور هم تغيير كرده است البته برخي نوازندگان قديمي هم از واژه ي قوپوز استفاده مي كنند. در حال حاضر اين ساز در آذربايجان غربي، شرقي، زنجان ، اردبيل ، همدان و ... نواخته مي شود.

ويژگي هاي ظاهري و ساختاري :

ساز عاشيقي يكي از مهم ترين سازهاي موسيقي آذري است. اين ساز كاسه اي حجيم و نيمه گلابي دارد كه تركه اي و چند تكه است.تعداد تركه ها در قديم 9 بوده است . به طور كلي عدد 9 در ساز عاشيقي اهميت ويژه اي دارد كه در روايت است چون جمجمه ي انسان داراي 9 قطعه است كاسه ي اين ساز هم بايد متشكل از 9 قطعه باشد. شكل سنتي اين ساز داراي 9 وتر، 9دستان وكاسه اي 9 قسمتي است كه در حال حاضر كمتر رعايت مي شود و تعداد تركه ها 11 تا 13 قطعه است . تعداد وترها هم 7 تا 8 وتر است. در شكل سنتي اين ساز تعداد وترها 9 عدد است كه در سه رديف سه تايي قرار مي گيرند. سه رديف اول وظيفه ي اجراي نغمه را بر عهده دارند. سه رديف دوم هم وظيفه ي واخوان را دارند و تغيير كوك هم روي همين رديف است. سه رديف سوم هم وظيفه ي واخوان را بر عهده دارد البته در شيوه هاي جديد بر روي رديف دوم و سوم هم انگشت گذاري مي شود كه گاه از انگشت شست هم روي وترهاي رديف سوم استفاده مي شود. به تعداد وترها در انتهاي دسته گوشي وجود دارد كه وترها از يك طرف به سيم گير متصل اند و از طرف ديگر پس از عبور از روي خرك و شيطانك به دور گوشي مربوطه پيچيده مي شوند. ساز عاشيقي لانه ي كوك ندارد و گوشي ها در دو رديف ، يكي در سمت صفحه و ديگري عمود بر آن در كنار دسته ي ساز است كه مستقيماً به داخل دسته فرو رفته اند. پنج گوشي در سمت صفحه و چهار گوشي در كنار دسته قرار دارند. بر روي كاسه صفحه ي چوبي قرار دارد. روي صفحه سوراخهايي وجود دارد كه الگوي معيني ندارد و در ساز ها مشابه نمي باشد. تعداد دستانها در قديم 9 بوده است و در حال حاضر در مناطق مختلف بين 12 تا 16 دستان متغير است و برخي هم 19 تا 22 دستان بسته اند. سيم گير در انتهاي كاسه قرار دارد و مانند شانه ي دندانه دار است و سيم ها روي دندانه ها قلاب مي شوند. خرك هم در نقطه اي از صفحه قرار دارد. شيطانك نيز در انتهاي دسته و قبل از گوشي ها تعبيه شده است كه پشت آن پرده اي وجود دارد كه وظيفه ي آن نگه داري وترها است. ساز عاشيقي با مضراب نواخته مي شود. روي بسياري از سازهاي عاشيقي تزييناتي از جنس صدف ، استخوان يا پلاستيك هاي رنگي ديده مي شود. بسياري از عاشيق ها عكس خود را نيز روي ساز نصب مي كنند. به طور كلي كميت و كيفيت تزيينات روي ساز عاشيقي در هيچ ساز ديگر وجود ندارد.

تكنيك هاي اجرايي :

الف) تكنيك هاي اجرايي دست راست :

1- سوروتمَه : كه شبيه به مضراب خراش در برخي سازهاي ايراني است. براي اجرا مضراب در حركت راست(بالا به پايين) و در حركت چپ(پايين به بالا) تمام سيم ها را درو ميكند.2- راست، چپ، راست 3- چپ، راست، چپ 4- راست، چپ 5- چپ،راست 6- دراب 7- ريز: معمولاً روي تمام وتر ها و گاهي فقط روي وترهاي رديف اول به كار مي رود.

ب) تكنيك هاي اجرايي دست چپ :

در انگشت گذاري روي دسته ي ساز از هر پنج انگشت دست چپ استفاده مي شود.انگشت گذاري روي رديف دوم به ندرت انجام مي شود و روي رديف اول هم از چهار انگشت دست چپ استفاده مي كنند و از انگشت شست هم گاهاً روي رديف سوم استفاده مي شود . از تكنيك هاي مهم دست چپ ميتوان به كندن – ويبراسيون (طولي و عرضي) و گليساندو اشاره نمود.

جنس و مواد بكار رفته در ساختمان ساز عاشيقي :

* كاسه ي طنيني و صفحه : از چوب توت ساخته مي شود.

* دسته : در قديم از چوب زردآلو بود ولي امروزه از چوب راش و بلوط ساخته مي شود

* گوشي ها : معمولاً از چوب گردو و گاهاً از چوب شمشاد و آزاد نيز ساخته مي شود.

* شيطانك و سيم گير : معمولاً از استخوان شاخ گاو ساخته مي شوند .

* خرك : در گذشته از چوب زرد آلو و گردو استفاده مي شد و امروزه از چوب فوفل ساخته مي شود.

* وتر ها : از جنس سيم هاي فولادي با نمره ي 18/0 است.

* دستان ها : در قديم از زه بوده است و در حال حاضر از سيم هاي نايلوني استفاده      مي شود.

* مضراب : در قديم از جنس پوست درخت گيلاس بوده است و در حال حاضر از پلاستيك نرم ساخته مي شود